De wettelijke basis: redelijkheid en bilijkheid

De kern van de rechtsbescherming ligt in artikel 2:8 van het Burgerlijk Wetboek. Dit artikel bepaalt dat de vennootschap en degenen die bij de organisatie betrokken zijn (zoals aandeelhouders en bestuurders) zich tegenover elkaar moeten gedragen naar hetgeen door de redelijkheid en billijkheid wordt gevorderd.

Dit betekent onder meer dat een meerderheidsaandeelhouder bij het uitoefenen van zijn stemrecht niet uitsluitend het eigen belang mag dienen, maar ook het belang van de vennootschap en de overige aandeelhouders zorgvuldig moet meewegen.

Informatie over winstverdeling

Dit zie je in de praktijk onder meer terug bij informatie en winstverdeling. Zo moet een aandeelhouder van de vennootschap voldoende informatie krijgen om zijn positie te kunnen bepalen. Word je niet of onvoldoende geïnformeerd, dan kan dat in strijd zijn met deze norm.

Ditzelfde geldt voor dividend

Hoewel de algemene vergadering beslist over de winstbestemming, mag dividenduitkering niet willekeurig worden geblokkeerd. Het belang van de minderheidsaandeelhouder bij een redelijk dividend dient zorgvuldig te worden afgewogen tegen het belang van de vennootschap bij reservering van de winst. Indien de vennootschap over ruime reserves beschikt en er geen bedrijfseconomische noodzaak is voor oppotting, kan het weigeren van dividend worden aangemerkt als onredelijk.

Besluiten aanvechten meerderheidsaandeelhouder

Het handelen van de meerderheidsaandeelhouder kan aanleiding geven om in te grijpen. Zo kunnen besluiten worden aangevochten (zie I), kan een enquêteprocedure bij de Ondernemingskamer worden gestart (zie II) of kunnen de gedragingen grond vormen voor uittreding (zie III).

Essentiële instrumenten ter bescherming van de minderheid

Nietigheid en vernietigbaarheid van besluiten (Art. 2:15 BW)

Een besluit dat door de meerderheid is genomen, is niet onaantastbaar. Als een besluit gebreken vertoont, kan het nietig zijn of door de rechter worden vernietigd. Een rechter vernietigt het besluit indien:

• Het besluit in strijd is met de redelijkheid en billijkheid.
• De totstandkoming van het besluit gebrekkig is (bijvoorbeeld door een onjuiste oproeping voor de vergadering).
• Het besluit in strijd is met de statuten of de wet.

Dit betekent dat besluiten die door de meerderheid worden doorgedrukt, niet altijd standhouden. Als de regels niet zijn gevolgd of de minderheid onredelijk wordt benadeeld, kan daartegen worden opgekomen.

De enquêteprocedure: ingrijpen door de Ondernemingskamer

Wanneer er sprake is van een patstelling of (vermoeden van) wanbeleid of onjuist beleid, is de enquêteprocedure bij de Ondernemingskamer van het Gerechtshof Amsterdam het zwaarste middel. Dit proces verloopt doorgaans in twee fasen:

1. De eerste fase: De Ondernemingskamer beoordeelt of er “gegronde redenen zijn om aan een juist beleid te twijfelen”. Zo ja, dan wordt een onderzoek gelast. Daarbij kunnen direct onmiddellijke voorzieningen worden getroffen, zoals de benoeming van een tijdelijke bestuurder, de schorsing van een bestuurder of commissaris, of de tijdelijke afwijking van statutaire bepalingen.
2. De tweede fase: Na het onderzoek beoordeelt de Ondernemingskamer of er  sprake is van “wanbeleid”. De Ondernemingskamer kan dan definitieve voorzieningen treffen zoals vernietiging van besluiten, ontslag van bestuurders of commissarissen, of tijdelijke overdracht van aandelen ten titel van beheer.

In de praktijk komt het lang niet altijd tot de tweede fase. De onmiddellijke voorzieningen die de Ondernemingskamer kan nemen in de eerste fase zijn vaak al voldoende om het geschil tussen partijen op te lossen. De Ondernemingskamer is daarmee een heel effectieve, en relatief goedkope, rechter om ondernemingsrechtelijke geschillen op te lossen.

Uittreding en de geschillenregeling

Als de verhoudingen dusdanig zijn verstoord dat voortzetting van het aandeelhouderschap niet langer mogelijk is, biedt de geschillenregeling uitkomst.

Op grond van de wet kan een aandeelhouder die door gedragingen van een of meer mede-aandeelhouders zodanig in zijn rechten of belangen is geschaad, verzoeken dat de overige aandeelhouders de aandelen moeten overnemen tegen een reële prijs.

Prijsbepaling: De waarde van de aandelen wordt in dergelijke procedures vastgesteld door onafhankelijke deskundigen, waarbij de Ondernemingskamer toeziet op een eerlijke afwikkeling. Bovendien kan de Ondernemingskamer op verzoek een billijke verhoging van de prijs toepassen in verband met gedragingen die tot waardevermindering van de aandelen hebben geleid.